พระบฏวัดนาคตหลวง
From ThaiiS Note (Wiki)
พระบฏวัดนาคตหลวง: การค้นพบใหม่ของจิตรกรรมล้านนา
เรื่อง/บรรยายภาพ: สุรชัย จงจิตงาม คณะวิจิตรศิลป์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ถ่ายภาพ: นภาพรรณ ปิยะตระกูล, วรรณชัย วงษ์ตะลา, สุรชัย จงจิตงาม โดย : วารสารเมืองโบราณ กรกฎาคม-กันยายน ๒๕๕๑ [ปี 2551 ฉบับที่ 34.3]
เมื่อกว่าสิบ ปีมาแล้ว คุณภัทรุตม์ สายะเสวี อดีตเจ้าหน้าที่ฝ่ายอนุรักษ์จิตรกรรมฝาผนังและประติมากรรมติดที่ กรมศิลปากร ได้แนะนำให้ผู้เขียนรู้จักจิตรกรรมภาพพระบฏซึ่งค้นพบใหม่ ที่วัดนาคตหลวง อำเภอแม่ทะ จังหวัดลำปาง อันเป็นที่มาของโครงการความร่วมมือในการอนุรักษ์และศึกษาจิตรกรรมชิ้นนี้ใน ปัจจุบัน
จิตรกรรมล้านนานอกจากจะพบเขียนบนผนังวิหารแล้ว ยังมีการเขียนบนผืนผ้า ซึ่งเรียกว่าพระบฏ
พระบฏวัดนาคตหลวงเขียนเรื่องเวสสันดรชาดก อันเป็นชาดกเรื่องสำคัญที่สุดของพุทธศาสนา โดยเขียนสีฝุ่นบนผืนผ้าด้วยสีแดง ส้ม เขียว ดำ ขาว น้ำตาล น้ำเงิน และม่วง
เวสสันดรชาดกเป็นชาดกเรื่องสุดท้ายของนิบาตชาดก ในมหาชาติชาดก ขุททกนิกาย ชาดก พระสุตตันตปิฎก และมีการแต่งขยายความเพิ่มเติมขึ้นในคัมภีร์อรรถกถาชาดก ซึ่งเป็นที่มาสำคัญส่วนหนึ่งของเวสสันดรชาดกสำนวนท้องถิ่นในภายหลัง
ในล้านนา ค้นพบคัมภีร์ใบลานเรื่องเวสสันดรชาดกสำนวนท้องถิ่นจำนวนมาก เป็นหลักฐานยืนยันความนิยมเรื่องเวสสันดรชาดก เฉพาะวัดนาคตหลวงเพียงแห่งเดียว สำรวจพบคัมภีร์ใบลานเรื่องเวสสันดรชาดกไม่น้อยกว่าสิบผูก
เวสสันดรชาดกเป็นชาติที่พระโพธิสัตว์พระเวสสันดรทรงบำเพ็ญทานบารมี ถือว่าเป็นชาดกสำคัญที่สุด เพราะเป็นพระชาติที่ได้ทรงบำเพ็ญบารมีเต็มเปี่ยมก่อนจะได้ตรัสรู้เป็นพระ สัมมาสัมพุทธเจ้าในชาติต่อมา และนิยมกันแพร่หลายในศิลปกรรมอันเนื่องในพุทธศาสนา
นอกจากพระบฏวัดนาคตหลวงจะเป็นจิตรกรรมล้านนาที่มีความงดงามของฝีมือช่าง แล้ว ยังเป็นพระบฏที่ยาวที่สุดของศิลปะล้านนาเท่าค้นพบในปัจจุบันด้วย โดยมีความยาวกว่า ๒๓ เมตร หรือ ๗๕ ฟุต
รูปแบบศิลปกรรมของจิตรกรรมพระบฏวัดนาคตหลวงนั้น ตั้งข้อสังเกตเบื้องต้นได้ว่าแสดงถึงที่มาทางศิลปกรรมหลากหลาย ทั้งความสัมพันธ์เชิงรูปแบบจากจิตรกรรมในศิลปะรัตนโกสินทร์ของสยาม ผสมผสานอิทธิพลจิตรกรรมศิลปะพม่าที่แพร่หลายในเมืองลำปางและเชียงใหม่ในช่วง ครึ่งแรกของพุทธศตวรรษที่ ๒๕ ทั้งยังสะท้อนถึงวัฒนธรรมและประวัติศาสตร์ของล้านนาในช่วงกลางพุทธศตวรรษที่ ๒๕ ผ่านเรื่องราวการแต่งกาย สถาปัตยกรรม และวิถีชีวิตแบบพื้นเมืองล้านนาที่ไม่ปรากฏแล้วในปัจจุบัน
จารึกบนภาพทำให้ทราบว่า โบราณเรียกพระบฏผืนนี้ว่า “ผ้าฅ่าวเวสสันตร” และจารึกยังกล่าวว่า ภาพพระบฏผืนนี้เขียนขึ้นเมื่อจุลศักราช ๑๒๖๑ (พ.ศ. ๒๔๔๒) โดยมี “คูเจ้าสีวิไชย” ซึ่งอาจจะเป็นครูบาศรีวิชัย นักบุญผู้มีชื่อเสียงแห่งล้านนาเป็นประธาน เพื่ออุทิศถวายแก่ศาสนาไว้จนตราบเท่าอายุของพระศาสนาครบ ๕,๐๐๐ ปี
ในอดีต ระหว่างพิธีตั้งธรรมหลวงหรือเทศน์มหาชาติ หลังวันออกพรรษาของทุกปี พระบฏหรือ ทุงพระบด ดังกล่าวจะถูกแขวนไว้ภายในวิหารวัดนาคตหลวง ตลอดช่วงการเทศน์มหาชาติ ๑๓ กัณฑ์ ประเพณีนี้ปฏิบัติสืบเนื่องมาอย่างยาวนาน เชื่อกันว่าผู้ที่ฟังครบทั้งหมดจะได้อานิสงส์สูงยิ่ง
อย่างไรก็ตาม ทุกวันนี้ทั้งประเพณีการเทศน์มหาชาติ และการแขวนพระบฏในระหว่างพิธีการเทศน์มหาชาติ ณ วัดนาคตหลวงไม่มีอีกแล้ว
ดังนั้น ในปัจจุบันจึงมีการจัดตั้ง “โครงการวิจัย อนุรักษ์พระบฏและฟื้นฟูประเพณีตั้งธรรมหลวง วัดนาคตหลวง อำเภอแม่ทะ จังหวัดลำปาง” ขึ้น โดยความร่วมมือระหว่างคณะวิจิตรศิลป์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ และชุมชนนาคตหลวง
นอกเหนือจากการอนุรักษ์จิตรกรรมภาพพระบฏในเชิงกายภาพตามหลักวิชาการแล้ว จะได้คัดลอกจิตรกรรมพระบฏขึ้นใหม่อีกหนึ่งผืน เพื่อใช้ฟื้นฟูประเพณีตั้งธรรมหลวง หรือเทศน์มหาชาติ ซึ่งเป็นประเพณีท้องถิ่นล้านนาที่หาชมไม่ได้ในปัจจุบัน และได้รับการฟื้นฟูขึ้นอีกครั้ง
แนวคิดดังกล่าวนอกจากจะสามารถรักษาจิตรกรรมอันทรงคุณค่าไว้ได้แล้ว การอนุรักษ์ยังได้คืนชีวิตของงานจิตรกรรมกลับไปสู่วิถีชีวิตของชุมชนโดยผ่าน การฟื้นฟูประเพณีท้องถิ่น อันนับเป็นการอนุรักษ์จิตรกรรมอย่างยั่งยืน
ขอขอบคุณ คุณพรรณิดา ขันธพัทธ์ และคุณจุรี ขยัน ในการปริวรรตจารึก
http://www.muangboranjournal.com/modules.php?name=Sections&op=viewarticle&artid=195